چه کنم تا قدرت بیان من قوی شود؟

پاسخ از مشاوره و پاسخگویی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها(www.porseman.org):

سخنورى مهارتى است که با داشتن برخى ابزارهاى لازم با تمرین و ممارست به دست مى‏آید و همان طور که یکى از سخنرانان زبر دست گفته سخنوری یک هنر است. طبیعى است در هر هنرى اصول خاص خود و شیوه‏هاى مشخص دارد. ما در اینجا برخى اصول و روش هاى لازم براى تقویت قدرت نطق و سخن گفتن را بیان مى‏کنیم و امیدواریم مفید واقع شود
1. در جمع کوچکی از دوستان هم‏رتبه خود به سخنرانی بپردازید ولو در آغاز چند دقیقه بیشتر نباشد با شهامت کامل درباره‏ى آن موضوع (که قبلاً درباره‏اش خوب فکر کرده‏اید و یا مطالعه داشته‏اید) سخن بگوئید. مثلاً درسهاى خود را براى هم‏کلاسى خود بیان کنید (اصطلاحا به قول طلاب حوزوى مباحثه کنید)
2- همچنانکه می‌دانید سخنران در طی سخنان خود مطالبی را به مخاطبان انتقال می‌دهد در اینجا به دو موضوع باید توجه کرد یکی معلومات و مطلبی است که قرار است ارائه شود دوم روش و چگونگی ارائه و سخن گفتن است درباره مسئله اول شما باید سطح مطالعات خود را بالا ببرید و کتاب‏های مفید را مطالعه کنید اگر انسان مطلبی در ذهن نداشته باشد تا آن را ارائه دهد در سخنرانی دچار ابهام و سردرگمی و تردید است است اگر در سخنرانی ندانید که چه می‌خواهید بگویید هرگز دارای اعتماد به نفس در سخنرانی نخواهید بود حتی در اوائل شروع به کار سخنرانی شما نمی‌تواند همه مطالبی را که قصد داشته اید مرتب کرده و ارائه نمایید یعنی شاید بتوانید پنجاه درصد مطالب در نظر گرفته شده را ارائه کنید بنابراین باید برای نیم ساعت سخنرانی مطالب زیادی را در نظر بگیرید که با توجه به فراموشی و غفلت از برخی بتوانید بقیه را ارائه کنید.
منظور از تهیه مطالب سخنرانی این نیست که سخنرانی فرد دیگری را حفظ کنید بلکه منظور آن است که مطالب و معانی را درونی کنید و به زبان خود درآورید این درست نیست که در طی نیم ساعت مطالب سخنرانی خود را آماده کنید بلکه موضوع سخنرانی را اول هفته انتخاب کنید و یک هفته در اوقات فراغت خود روی آن فکر و مطالعه کنید تا جوانب گوناگون و جهات مختلف بحث به دستتان بیاید. در این صورت است که مطلب مورد نظر را می‌توانید به بیانهای مختلف و با کمک از مثالهای متفاوت و با تمسک به دلائل گوناگون بیان کنید. در این صورت است که شما از میان بیانها مختلف و عبارات گوناگون دست بازتری دارید که بهترین بیان را برگزینید و اگر در حین سخنرانی یکی را فراموش کردید دیگری را بیان کنید.
3- کتاب‏هایی درباره روش سخنرانی مطالعه کنید در پایان برخی از آنها معرفی می‌شوند
4- متون مختلف را به صورت سخنرانی در مقابل آینه (در منزل) پیاده کنید. بخصوص مقالاتی که حالت دکلمه دارد و موقع اجرا دقیقا در آینه به خود نگاه کنید. وچنان سلوک کنید که گویی دارای اعتماد به نفس هستید و تمرینات مستمر را ادامه دهید.
5- خاطرات و تجارب جالب خود را در جمع دوستان صمیمی‏تان تعریف کنید.
6- با افراد فعال و پرتحرک که از قدرت بیان خوبی برخوردارند بیشتر مأنوس شوید. سعی کنید به سخنرانیهای خطیبان معروف و تاثیر گذار بیشتر گوش دهید.
7- روابط اجتماعی خود را گسترش دهید، بدین منظور در سلام کردن و احوال‏پرسی با دیگران پیش‏قدم باشید و درباره بعضی موضوعات عمومی سر سخن را بگشایید و به گفتگو بنشینید
8- در کلاس درس سعی کنید متناسب با مواد درسی مختلف داوطلبانه مقالاتى را تهیه کنید و در حضور دیگران آن را بخوانید.
9- هنگام سخن گفتن خود را گرفتار آداب و رسوم و تکلف‏های بی‏مورد نسازید، ساده، راحت و بدون هرگونه آداب خاص هدفتان را بیان کنید. مطالبی را بیان کنید که واقعا به آنها ایمان دارید زیرا اگر شما قصد اجرای نمایش نداشته باشید واقعا مشکل است که انسان بتواند چیزی را که قلبا قبول ندارد به مخاطبان بگوید لازم نیست به اموری بپردازید که هنوز جوانب آن برای شما کاملا مشخص نشده است و اگر مجبور شدید می‌توانید به نقل قول اکتفا کنید. حضرت امیر المومنین در حدیثی می‌فرمایند «لا تقل ما لا تعلم فتتهم باخبارک بما تعلم» غرر الحکم آنچه را که نمی‌دانی نگو چرا که موجب شک مردم در مطالبی که یقین داری خواهد شد. اعتماد مخاطب شرط اول تاثیر گذاری است. سخن باید از طرفی یقینی ما و از طرفی سخن دل ما باشد از یکی از وعاظ اهل دل پرسیدند چطور سخنرانی شما در دلها اثر می‌کند ولی سخنرانیهای دیگران اثر چندانی ندارد گفت «لیست النائحة المستاجرة کالثکلی» کسی که برای گریه کردن اجیر شده است مانند مادر جوان از دست داده نیست. و از سیره حضرت رسول اکرم صلوات الله علیه نیز نقل شده است که وقتی از قیامت سخن می‌گفت چهره اش سرخ شده و می‌لرزید مانند کسی که از حمله و غارت دشمن خبر می‌دهد «... یرْفَعُ صَوْتَهُ وَ تَحْمَارُّ وَجْنَتَاهُ وَ یَذْکُرُ السَّاعَةَ وَ قِیَامَهَا حَتَّى کَأَنَّهُ مُنْذِرُ جَیْشٍ» بحارالانوارج16 ص257
10- درباره بیان و گفتار به سه مطلب توجه کنید یک‌: محدودیت واژگان که با مطالعه قابل توسعه است. دو: تلفظ نادرست واژه ها سه: ضعف گرامری و ترکیب معیوب عبارات هرچند طبق منطقه خودمان درست باشد
11- موضوعاتی را بعنوان محور سخنرانی انتخاب کنید که تسلط و احاطه کامل دارید دیل کارینگی می‌گوید ناطق باید ارباب موضوعی که انتخاب کرده باشد.
12- از تکرار و تداعی معانی برای به حافظه سپردن مطالب استفاده کنید ولی سعی نکنید مطالب را به صورت کلمه به کلمه حفظ کنید زیرا در هنگام فراموشی کلمه ای در بیان کل مطلب دچار مشکل خواهید بود اما می‌توان از کلمات مهم برای تداعی جملات و مطالب مختلف استفاده کرد.
13- سعی کنید از حرکات بدنی مانند حرکت دست و سر و چهره خود برای القای معنی استفاده کنید اما نباید به گونه ای افراطی و نامعمول باشد که توجه مخاطب از مطلب گفته شده به حرکت دست شما منحرف شود.
14- در ابتدای سخنرانی و در حین فواصل آن با ایجاد سوال در ذهن مخاطب او را نیز درگیر مسئله کنید تا به جستجوی پاسخ بپردازد اما بپرهیزید از القای شبهه بدون پاسخ یا پاسخ را به جلسه بعد موکول کردن که چه بسا برخی از مخاطبان در جلسه بعدی حاضر نباشند و شبهه در ذهن آنها بدون پاسخ باقی بماند.
15- عموم مردم به داستان و شعر علاقه دارند برای بیان مطالب از آنها کمک بگیرید تمایز مولوی از دیگر شاعران موفقیت وی در بهره گیری از تمثیل و داستان برای ارائه معانی بلند است. داستان و تمثیل در سخنرانی های شهید مطهری نیز جایگاه ویژه ای دارد بطوری که کتابی جداگانه از تمثیلهای ایشان جمع آورده و چاپ شده است.
16- در هنگام خستگی نطق نکنید اگر در سخنرانی ضعف و سستی نشان دهید شنونده نیز سست خواهد شد و اگر نطقتان پرشور و حرارت باشد آنها نیز شوق و حرارت نشان خواهند داد البته موضوع سخن در چگونگی ادای جملات خیلی مهم است سخنرانی حماسی با موعظه یا بیان مطالب علمی متفاوت است چه اینکه مخاطبان نیز متفاوت هستند. منظور این است که مخاطبان را بیدار نگه دارید. قبل از سخنرانی اهمیت موضوع سخنرانی را برای خود بازگو کنید و سپس برای دیگران نیز بگویید تا برای آنها نیز مهم باشد. و نیز قبل از سخنرانی غذای کمتری بخورید و در هنگام سخنرانی آراسته باشید. و فراموش نکنید که تبسم چهره را دلنشین و زیبا می‌کند
17- شما برای سخن گفتن اجیر نشده اید بنابراین سعی نکنید در مدت زمانی معین بیشتری کلمات را بیرون بریزید بلکه به کیفیت بیندیشید و تاثیر گذاری را در نظر بگیرید
18- به آهنگ جملات خود توجه کنیم و به مکثها و سرعتهای بیان جملات دقت کنیم بعد از جملاتی که نیاز به تامل دارد جای مکث است و زمانی که موارد مختلف از یک نوع را برمی‌شماریم جای گذر با سرعت است. وقت بیشتری را صرف نکاتی کنیم که می‌خواهیم بطور برجسته آشکار شود. یکنواخت سخن نگویید، بلکه صدای شما در سخنرانی فراز و نشیب داشته باشد و در هر کجا که نیاز است احساسی و هیجانی صحبت کنید.
19- محیط مکانی سخنرانی نیز مهم است اگر ممکن است شنوندگان و مخاطبان را در یک نقطه جمع کنید چرا که هیچ گروهی زمانی که پراکنده هستند تحت تاثیر قرار نخواهند گرفت. هوای داخل محیط باید مطبوع باشد و گرمای زیاد در اثر حضور مردم موجب اختلال در توجه آنهاست.
20- اگر قصد گفتن مطلبی را دارید که بر خلاف باور توده مردم است از اول به قله نزنید با مقدمات شروع کنید و به باورهایی که آنها نیز قبول دارد توجه دهید و کم کم زمینه را برای اصل مطلب مهیا کنید.
21- طلب یاری از خداوند را فراموش نکنید و همانند موسای کلیم از خدا بخواهید و بگویید که ﴿رَبّ‏ِ اشْرَحْ لىِ صَدْرِى وَ یَسِّرْ لىِ أَمْرِى وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانىِ یَفْقَهُواْ قَوْلىِ ﴾ طه/25-28
22- پایان سخنرانی را می‌توانید در چند جمله خلاصه کل مطالب ارائه شده باشد. یا طبق معمول چند جمله دعا باشد. از سقوط یکباره از اوج بپرهیزید.
23- باید خزینه‏ى لغات خود را گسترش داد. در صورتى که انسان واژه‏ها، کلمات و جملات ترکیبى و اصطلاحات زیادى در حافظه‏ى خود داشته باشد هنگام سخن گفتن به دنبال کلمه و جمله‏اى نخواهد گشت و از کلمات مختلف و متکثرى که در حافظه خود دارد استفاده کرده و متوقف نخواهد شد. این امر در گرو مطالعه زیاد است بنابراین باید در زمینه‏هاى مختلف و مورد علاقه زیاد مطالعه کرد. آشنایى با ادبیات فارسى که نقش زیادى در جمله‏بندى و ترکیب جملات دارد، در این زمینه خواندن متون ادبى مثل گلستان و بوستان سعدى و نظایر آن در فصاحت و بلاغت مؤثر است. همچنین استفاده از اشعار و ضرب المثل و داستان های مناسب، ضروری است.
24- از طولانی صحبت کردن، خصوصا اگر مطلب جذاب و با مزه ای ندارید جدا بپرهیزید و به آمادگی شنوندگان توجه داشته باشید. زیرا اگر شنونده خسته یا ناراحتی دیگری داشته باشد، سخنان شما برایش جذابیت ندارد، هر چند اصول فوق را کاملا رعایت کنید.
25- در سخنرانی مقتضای حال را رعایت کنید هر مطلبی برای هر جمع و مخاطبی نیست. در سخن گفتن ادب را رعایت کنید و هرگز به کسی اهانت نکنید و نیز با عصبانیت سخن نگویید.
جهت مطالعه بیشتر به کتابهای زیر رجوع کنید:
1. سخن و سخنوری از نظر بیان و فن خطابه مرحوم فلسفی
2. آیین سخنوری دیل کارنگی، ترجمه مهرداد مهرین، نشر آریان
3. اصول و مبادی سخنوری، محمد باقر شریعتی سبزواری، دفتر تبلیغات اسلامی
4. آیین سخنوری و نگارش، عسکر حقوقی
5. درباره سخن و سخنوری، محمد باقر شریعتی سبزواری، دفتر تبلیغات اسلامی
6. چگونه مطلب خود را به صورت موفقیت آمیز بیان کنیم، ترجمه کیوان سپانلو
7. سخنران خوب باشید، ترجمه حبیب آقا رمضان سنگتراش
8. چگونه زیبا سخن بگوییم، محمد رضا تقدمی
9. هنر سخنرانی، ترجمه ساده حمزه
10. راه و رسم تبلیغ، با آثاری از اساتید مختلف
11. چگونه درجمع سخن بگوییم، ترجمه ادوارد عیسی بیک
12. ارتباط کلامی، جرالد میلر، ترجمه علی ذکاوتی قراگزلو، چاپ سروش
13. سخنوری در همایشهای علمی، جورج ام هال، ترجمه محمود خیاطیان
رمز پیروزی مردان بزرگ، آیت‏الله جعفر سبحانی.
موفق باشید