می خواستم بدانم که شیطان رجیم انسان را بیشتر وسوسه می کند یا نفس خبیث اماره؟ آیا نفس و شیطان با همدیگر انسان را وارد گناه و خطا قرار می دهند یا هر کدام جداگانه کار خود را انجام می دهند؟ آیا شیطان یا نفس اماره در مسائل دنیوی هم، انسان را وسوسه می کند؟ من مثلا در حال نوشتن سوالات خود به سایت شما هستم، چگونه می توانم بفهمم همین الان شیطان یا نفس در حال فریب هستند با توجه به این که من آنقدر پاک نیستم که آن ها را حس کنم که درحال وسوسه ام هستند؟ آیا شیطان یه سراغ اجنه هم می روند؟ آیا آنها(اجنه) هم نفس اماره دارند؟ این که دربسیاری از داستان ها آمده که شیطان خودش گفته که دام اصلی ام زنان هستند و یا دلالان و...و نیز در روایات هم اشاره شده مثل این حدیث امام علی (ع) که از تنهایی بپرهیزید که شیطان وسوسه می کند(مضمون و مفهوم روایات)پس این جا نفس اماره چه نقشی دارد؟ چرا پیامبر در مورد شیطان این حدیث را فرمودند ولی در مورد نفس اماره، این حدیث را نفرمودند که( شیطان گرگ گرسنه انسان است)؟

پاسخ از مشاوره و پاسخگویی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها(www.porseman.org):

 

دوست عزیز سؤالتان گویای دو ویژگی مثبت شما می باشد
اول اینکه شما نسبت به مسائل دینی دارای دقت نظر می باشید .
دوم اینکه از انباشته نمودن سؤالات دینی در ذهن خود پرهیز می نمائید. این کار باعث می شود ، با دست یابی به پاسخ صحیح ؛ هم بنیه اعتقادی محکمی را کسب نمائید و هم از سستی در دستورات دینی که بدلیل بروز شبهات ایجاد می شود مصون باشید .
اما در پاسخ به مسائلی که مطرح نموده اید باید بگویم مجموعه سؤالات شما حول دو محور اصلی قابل تفکیک می باشد محور اول در خصوص نوع رابطه وجود شیطان با نفس اماره و محور دوم : راجع به نوع ارتباط شیطان با جن می باشد به همین دلیل در این نوشتار بر اساس این دو محور به پاسخگویی سؤالات شما پرداخته ایم .
محور اول : برای رسیدن به پاسخ دسته اول از سؤالهایی که مطرح کرده اید چند نکته را باید در نظر داشت
نکته اول : از نظر فلسفی « نفس » شانی از روح انسان است که مدیریت قوای نفسانی مانند شهوت و غضب، تن و جنبه های طبیعی انسان را به عهده دارد. باید دانست که در مدیریت نفسانی طبیعیت انسان، « غرایز » نقش به سزایی دارند. نفس با استفاده از غرایز است که کشور تن آدمی را اداره می کند.
اما در اغلب موارد به دلیل افزون خواهی نیروهای نفسانی و تمایل به افراطی گری آدمی دچار شهوت و غضب مفرط و خواسته های افراطی در راستای کامیابی و لذت طلبی و راحت خواهی می شود، که به آن هوای نفس یا خواهش های نفسانی اطلاق می گردد .
نکته دوم : این است که «نفس امّاره» همواره انسان را به کارهاى زشت وامى‏دارد، خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید : ( ولقد خلقنا الإنسان و نعلم ما توسوس به نفسه...) ؛ و ما انسان را آفریده­ایم و می­دانیم که نفس او چه وسوسه­ای به او می­کند...( ق : 16 ) و در جای دیگر از قول حضرت یوسف نقل مى‏کند: وَ ما ابَرِّئ نَفْسى إنَّ النَّفْسَ لأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلا ما رَحِمَ رَبّى.... ( یوسف / 53 )من هرگز نفس خود را تبرئه نمى‏کنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدیها امر مى‏کند، مگر آنکه پروردگارم رحم کند....
و امیر مؤمنان علیه السّلام در این باره چنین مى‏فرماید:
إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشَاءِ فَمَنِ ائْتَمَنَهَا خَانَتْهُ وَ مَنِ اسْتَنَامَ إِلَیْهَا أَهْلَکَتْهُ وَ مَنْ رَضِیَ عَنْهَا أَوْرَدَتْهُ شَرَّ الْمَوَارِد . » تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ص : 237«
به راستى که این نفس بسیار انسان را به زشتى و بدى فرمان مى‏دهد، هر کس او را امین پندارد به وى خیانت کند و هر کس به آن مطمئن شود هلاکش سازد و هر کس از او خشنود گردد او را به بدترین جایگاه (جهنم) بکشاند. (نقطه‏هاى‏آغازدراخلاق‏عملى ص : 35 )

نکته سوم : تنها شیطان و نفس اماره نیستند که انسان را به گمراهی وسوسه می کنند بلکه شیاطین انسی نیز در این مسیر قدم بر می دارند ؛ بر اساس آیات قرآن، شیاطین به دو دسته انسى و جنى تقسیم مى‏شوند: آنجا که مى‏فرماید: « و کذلک جعلنا لکل نبى عدوا شیاطین الانس و الجن» ( انعام /112) و این چنین براى هر پیامبرى، دشمنى از جنس شیطان‏هاى انسى و جنى قرار دادیم، که از تقدم انس بر جن معلوم است خطر و شرارت شیاطین انسى از شیاطین جن بیش‏تر بوده و خداوند از این طریق قصد توجه دادن آدمى به این موضوع دارد .
می توان گفت: هر نیروی مزاحم که در راه خدا مانعیت ایجاد می کند و گمراه کننده است، به آن شیطان اطلاق می شود. مانند شیطان بزرگ آمریکا.
نکته چهارم : اگر چه نفس اماره دائما به کارهای زشت دعوت می کند اما با تمام این احوال نباید اراده و اختیار و قدرت انتخاب انسان را نادیده گرفت.
نکته پنجم : انسان برای رسیدن به کمال اختیاری - که هدف آفرینش او است - باید از دو نوع گرایش و تمایلات خوب و بد بهره مند باشد. اگر فقط گرایش به خوبی در او موجود باشد, مانند ملائکه خواهد شد و چنانچه تنها گرایش های مادی او را دعوت کنند, مانند حیوانات مجالی برای صعود اختیاری معنوی نخواهد داشت و اگر هر دو را داشته باشد, با انتخاب «خوبی ها», از ملائکه برتر و به کمال مطلوب خود نائل خواهد شد و اگر (بدی ها) را برگزید, از حیوانات پست تر خواهد بود.
بنابراین همان گونه که انسان برای رشد و رستگاری خود ، به دو دسته عوامل درونی (وجدان اخلاقی، عقل و فطرت و گرایش‌های عالی انسانی ) و بیرونی (انبیا و ائمه (ع) ) نیاز دارد . موانع رشد و کمال انسان نیز دو دسته است: هوای نفس (از جمله عوامل و موانع درونی) و شیطان یا ابلیس (به عنوان عامل بیرونی) .( مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ح1، ص 231)
نکته ششم : شیطان و هوای نفس دشمنان خارجی بدون هماهنگی با مهره‌های داخلی و بدون داشتن زمینه و پایگاه درونی نمی‌توانند موفق شوند.
شیطان (که یک دشمن بیرونی است و قسم خورده که به عزت حق تعالی درصدد وسوسه گمراه کردن انسان‌ها برمی‌آید)( سوره ص (38) آیه 82) هرگز نمی‌تواند بدون همراهی نفس درونی و خواسته‌های نفسانی،‌کم‌ترین موفقیت به دست آورد. لذا آمده است «و یعاضد لی الهوی ... »; خدایا من از شیطان شکایت دارم که ... هوای نفس را تقویت می کند, (بحار, ج 94, ص 143)
ابلیس می‌گوید: خواستم انسان‌ها را از راه وسوسه کردن به گناه وادار کنم، دیدم آنان همة زحمت‌هایم را با استغفار برباد می‌دهند، وقتی توبه واستغفار گناهکاران را دیدم، راه دیگری در پیش گرفتم و از راه هواهای نفسانی، آنان را زمین زدم و به هلاکت رساندم، به گونه‌ای که می‌پندارند در مسیر هدایت قرار دارند، از این رو استغفار نمی‌کنند.( محمدی ری شهری، میزان الحکمة‌،‌ ج4، ص 247)
به همین جهت پیامبر (ص) فرمود: اعدی عدوّک نفسک الّتی بین جنبیک؛( بحارالانوار،‌ج67، ص 64) بدترین و سرسخت‌ترین دشمنان تو، نفس تو است که میان دو پهلویت قرار دارد.
بنابراین شیطان از راه هواهای نفسانی در انسان نفوذ می‌کند و کار و تلاش وی را تأیید می‌کند . و اگر هوای نفس نمی‌داشتیم و آمادگی از درون نبود، شیطان توان نداشت آن را در ما ایجاد کند اما چون هوا و هوس داریم، هنگامی که در نفس خویش خواسته‌ای داشته باشیم و دنبالش برویم ،‌شیطان همان را زینت داده و تأیید می‌کند تا بیشتر به آن جذب شویم و در نهایت از مسیر اصلی منحرف گردیم .( اخلاق در قرآن،‌ج1، ص 234)

با توجه به نکات گفته شده سؤالات شما را بطور جداگانه مطرح و پاسخ آنها را ارائه می نمائیم :
س 1 : می خواستم بدانم که شیطان رجیم انسان را بیشتر وسوسه می کند یا نفس خبیث اماره؟
بر اساس آنچه که در نکته پنجم گفته شد مبنی بر اینکه هواهای نفسانی بیشتر نقش زمینه سازی وسوسه های شیطانی را بازی می کنند و همچنین بر اساس آنچه که از آیات قرآنی بدست می آید باید بگوئیم : انسان بیشتر در معرض وسوسه های شیطانی قرار دارد تا هواهای نفسانی کما اینکه در « سوره ناس » بر این مساله تاکید شده و انسان را به پناه بردن به خداوند متعال از وسوسه های شیاطین انسی و جنی تشویق می نماید .
و همینطور در داستان نافرمانی شیطان از دستور الهی خداوند متعال می فرماید : لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعینَ (ص : 85) که جهنّم را از تو و هر کدام از آنان که از تو پیروى کند، پر خواهم کرد!»
این کلام خداوند بیانگر آنست که انسان بیشتر در معرض تهاجم وسوسه های شیطان می باشد و بیشترین فریب خوردگان در قیامت کسانی هستند که از سوی شیطان مورد وسوسه قرار گرفته اند .
در اینجا ذکر این نکته لازم است که اگر چه انسان بیشتر در معرض وسوسه های شیطان قرار دارد اما همانگونه که گفته شد شیطان بدون نفس اماره توانایی وسوسه انسان را ندارد و نفس اماره به عنوان ریشه انحرافات انسانی محسوب شده و به همین دلیل پیامبر خدا (صل الله علیه و آله ) آنرا دشمن ترین دشمنان انسان بر شمرده است .
لذا از همین رو است که در اخلاق اسلامی جهت سد نمودن نفوذ شیطان در انسان ؛ تزکیه نفس و مبارزه با خواهشهای نفسانی در صدر دستورات اخلاقی قرار دارد .

س 2 : آیا نفس و شیطان با همدیگر انسان را وارد گناه و خطا قرار می دهند یا هر کدام جداگانه کار خود را انجام می دهند؟
همانطور که گفتیم انسان داراى نفسى است که مرتباً او را به کارهاى بد امر مى‏کنند و در قرآن و روایات از آن به عنوان نفس اماره بالسوء یعنى امر کننده به بدى‏ها یاد شده است. شیطان بیرونى حکم راهنما و وسوسه کننده این نفس را دارد. بنابراین مى‏توان گفت نفس و شیطان هر دو در گمراهى انسان نقش دارند، یکى از طریق کشش‏هاى درونى و دیگرى با وسوسه و تحریک بیرونى.

س 3 : آیا شیطان یا نفس اماره در مسائل دنیوی هم، انسان را وسوسه می کند؟
در پاسخ به این سؤال باید بگوئیم بطور عمده بستر فعالیتهای شیطان و نفس اماره برای به انحراف کشاندن انسان به بکار گیری امور دنیایی است مثلا در یک معامله تجاری انسان را وسوسه به دروغ گویی و کلاهبرداری می نماید و یا در فعالیت های درسی انسان را وسوسه به تقلب در امتحانات می نمایند و به هنگام غذا خوردن انسان را وسوسه به پرخوری می نماید تا توفیق درک نماز شب و یا نماز صبح اول وقت را از دست بدهد و ....

س 4 : چگونه می توانم بفهمم همین الان شیطان یا نفس در حال فریب هستند با توجه به این که من آنقدر پاک نیستم که آن ها را حس کنم که درحال وسوسه ام هستند؟
در پاسخ به این سؤال نیز می گوئیم : اگر چه طهارت روح در برخی از موقعیت ها انسان را در تشخیص فریب شیطان و نفس اماره کمک می کند ، اما بخش عمده ای از راهها تشخیص این امر بر اساس ملاک های می باشد که هر کسی می تواند تشخیص دهد که در هر حالتی که قرار دارد آیا مورد فریب شیطان و نفس اماره قرار گرفته است یا خیر ؟
در اینجا به برخی از ملاک هایی که بواسطه آن می توانید تشخیص دهید که عملی که انجام می دهید در راستای وسوسه های شیطانی و نفس است یا خیر ؟
1- مراجعه بشرع و دستورات دینی (أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏1، ص: 79)
از آنجا که راه و هدف شیطان دور ساختن انسانها از خدا و راه حق و سعادت است همواره تلاش مى کند تا افراد آدمى به گناه و فساد و نافرمانى خداوند رو بیاورند لذا با زینت دادن اعمال بد و لذایذ فریبنده اش انسان را به ترک واجبات و انجام محرمات وسوسه می کند .
بنابراین اگر کسی نسبت به مسائل شرعی و دستورات دینی و واجبات و محرمات آشنایی داشته باشد هنگامی که خیالى در قلبش خطور می نماید می تواند به آنچه که در شرع مقدس اسلام آمده مراجعه نماید و در صورت مخالف بودن آن با دستورات و احکام اسلام مشخص می شود که این خیال وسوسه شیطانی میباشد . (1)
2- وسوسه های شیطانی به کارهای زشت زینت داده شده بگونه ای که آن عمل زیبا و لذت بخش جلوه داده می شود . همچنان که خود شیطان بر آن پاى فشرده است: قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنی‏ لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ (الحجر : 39)
( شیطان )گفت: «پروردگارا! چون مرا گمراه ساختى، من(نعمتهاى مادّى را) در زمین در نظر آنها زینت مى‏دهم، و همگى را گمراه خواهم ساخت،
3- انسان نسبت به خواهش های نفسانی میل بیشتری از خود نشان می دهد. یکی دیگر از ملاک های تشخیص وسوسه شیطان و پیروى از نفس اماره به است که هر کجا انسان احساس مى کند میل به گناه و هواپرستى اش بر میل به طاعت و بندگى خداوند و به تعبیر دیگر غفلت از یاد خدا بر توجه به پروردگار متعال و بندگیش غلبه دارد باید بداند که دچار وسوسه شیطانى و پیروى از نفس اماره شده است.
4- از دیگر راههای تشخیص وسوسه ها مراجعه به عقلا می باشد ( أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏1، ص: 79)
انسان می تواند با عقلاء مشورت کند تا صواب و خطا را باو نشان دهند .
5- از دیگر ملاک های تشخیص وسوسه های شیطانی آن است که برای مانع شدن از کار خیر انسان را از آینده می ترساند کما اینکه خداوند متعال در این باره می فرماید : الشیطان یعدکم الفقر- شیطان به شما وعده فقر می دهد.( بقره / 268)

س 5 : با وجود دام های متعدد شیطان ( همچون زنان ) نفس اماره چه نقشی دارد
همانگونه که در نکته پنجم گفتیم نفس اماره زمینه و بستر وسوسه های شیطانی را فراهم می کند به همین دلیل هنگامیکه خواهش های نفسانی به امور دنیایی همچون شهوت و غضب ، مال دوستی ، زن دوستی ، مقام دوستی ، رفاه طلبی گرایش پیدا کند زمینه برای نفوذ شیطان و وسوسه های او را جهت به انحراف کشیدن انسان فراهم می گردد .

س 6 : چرا پیامبر در مورد شیطان این حدیث را فرمودند ولی در مورد نفس اماره، این حدیث را نفرمودند که( شیطان گرگ گرسنه انسان است)؟
در خصوص روایتی که مطرح نموده اید باید بگوئیم آنچه شما مطرح نموده اید بخشی از این روایت می باشد که رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله فرمود: «شیطان در باره انسان مانند گرگ براى گوسفند است که گوسفند دور افتاده و برکنار مانده را مى‏گیرد. پس از تفرقه بپرهیزید و به جماعت و همراهى با مردم و مسجد پایبند باشید. (پیام پیامبر ترجمه‏فارسى ص 561 )
همانگونه که ملاحظه می فرمائید این روایت در خصوص تفرقه بین مسلمانان می باشد و ارتباطی با موضوع سؤال شما و یا مقایسه بین شیطان و نفس اماره ندارد .

س 7 : آیا شیطان یه سراغ اجنه هم می رود؟
خداوند متعال در قرآن مجید ، ذریه و قبیله و لشکریانى را براى شیطان معرفى مى‏فرماید که هر کدام از این‏ها، کمک و مددکار او در اغواء و گمراه کردن بنى‏آدمند، قرآن مى‏فرماید: «افتتخذونه و ذریته اولیاء» ( کهف / 50) آیا او و ذریه‏اش را اولیاء خود مى‏گیرید.
و در جاى دیگر مى‏فرماید: «انه یراکم هو و قبیله من حیث لا ترونهم» (اعراف /28)شیطان و قبیله‏اش شما را از جایى که شما آن‏ها را نمى‏بینید، زیرنظر دارند و در آیه‏اى دیگر مى‏فرماید: «... و اجلب علیهم بخیلک و رجلک» ( اسراء /64) با تمام لشکریان سواره و پیاده‏ات بر آن‏ها احاطه کن. ( ترجمه تفسیر المیزان، ج 13، ص 245)
تمامی این آیات بیانگر آنست که شیطان پس از گمراه شدن از مسیر الهی به سراغ دیگر اجنه رفته و توانسته با فریب دادن آنها برای خود هم فکرانی را دست و پا نموده و بوسیله آنها قبلیه و گروه و لشگریانی را ساماندهی نماید .

س 8 : در خصوص اینکه آیا اجنه هم نفس اماره دارند یا خیر ؟
با توجه به ویژگی های گفته شده برای جن از جمله اینکه : خلقت وجودی جن که مانند انسان جسمانی بوده و اینکه گروه جن نیز مانند انسان دارای تکلیف می باشند و خداوند برای آنها پیامبرانی را ارسال نموده و اینکه شیطان برای فریبشان به سراغ آنها می رود و اینکه اراده و اختیار دارند و همانند انسان دارای تمایلات جنسی بوده و می تواند ازدواج کند و در نهایت اینکه به دلیل اعمال و رفتارشان خداوند آنها را معاقبه می نماید همگی دلیل بر این است که اجنه نیز همانند انسان دارای نفس اماره می باشند و بهترین دلیل آن خود ابلیس می باشد که بدلیل خواهش های نفسانی خود از مسیر الهی منحرف شده و اقدام به فریب دیگران نمود . (2)

نکته ای که در پایان این بحث باید یادآوری نمائیم این است که انسان، هنگامی که با «ایمان الهی» وارد حریم امن توحید شد و با عمل صالح و مراقبت بر احکام الهی؛ از ایمان خود پاسداری می کند هیچگاه به خطرهای شیاطین انس و جن گرفتار نخواهد شد. چنان که قرآن کریم از زبان شیطان - که از جن است - نقل می فرماید که گفته است: «من هرگز به بندگان مخلص الهی دسترسی ندارم و از انحراف آنان ناتوانم». «لاغوینهم اجمعین الا عبادک منهم المخلصین؛ و همگی را گمراه خواهم ساخت مگر بندگان مخلصت را» (حجر، آیه 40). «ان عبادی لیس لک علیهم سلطان الا من اتبک من الغاوین؛ یقینا بر بندگانم تسلط نخواهی یافت مرگ گمراهانی که از تو پیروی می کنند» (حجر، آیه 42).
بنابراین انسان مؤمن تا وقتی که مراقب و هوشیار است و با آگاهی و عمل صالح مسیر بندگی خداوند را پیموده و همواره به یاد اوست هرگز دچار توهم و ترس های خیالی نخواهد شد و از وساوس شیطان انسی و جنی به دور خواهد بود ترس از نفوذ جن یا انس شیطانی آنجا خواهد بود که آدمی دچار غفلت و خودفراموشی شود و خدای نخواسته به لجنزار گناه آلوده شود. تنها در این صورت است که به دام شیطان انسانی و جنی مبتلا می گردد.
---------
پی نوشت :
1- جهت آشنایی بیشتر با دستورات دینی و واجبات و محرمات به کتابهای ذیل مراجعه فرمائید :
- مطالعه رساله عملیه مرجع تقلید خود
- کتاب واجبات و محرمات در شرع اسلام / آیت الله مشکینی / دفتر نشر الهادی / 1378
- کتاب گناهان کبیره شهید دستغیب
2- براى اطلاع بیشتر درباره جن به مراجع زیر مراجعه کنید:
1- تفسیر المیزان ج:12 ص: 223 2- تفسیر المیزان ج: 20 ص: 60 به بعد و ص: 72 به بعد 3- آشنائى با قرآن استاد مطهرى ج: 6 ص: 50-48 دانستنى‏هایى درباره جن، ابوعلى خداکرمى، ص 41 - 189 مصباح یزدى، محمد تقى، معارف قرآن، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، قم، چاپدوم 1378 - ص 312 - 313 1- الجن فى الکتاب والسنه، اعداد ولى زاربن شاه زالدین، دارالبشائر الاسلامیه، بیروت، چاپ اول 1996 م ، ص 94 - 88 و بقیه کتاب در مورد مختصات و ماهیت جن. 2- الجن فى القرآن والسنه، عبدالامیر على مهنّا، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، بیروت، چاپ اول، 1992م ، ص 33 - 31 و بقیه مباحث هم خواندنى است. 3- الجن بین الاشارات القرآنیة وعلم الفیزیاء، عبدالرحمن محمد الرفاعى، مکتبه مربوسى الصغیر، چاپ اول 1997م 4- جن و شیطان، علیرضا رجالى تهران، نشر نبوغ، پی نوشت ها: 1) نگا: المیزان، علامه سید محمد حسین طباطبایى، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، چاپ پنجم1371، ج 20، ص 41. 2) نگا: مصباح یزدى، محمد تقى، معارف قرآن، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، قم، چاپ دوم 1378 - ص 312 - 313. 3) نگا: معارف قرآن، ص311 - 309. 4) ذاریات (51)، آیه 51. 5) جن )(، آیه 6.